Ζωικοί Γενετικοί Πόροι, Κρίσεις & Ανθεκτικότητα Κτηνοτροφίας

Η ετήσια συνάντηση των Ομάδων Εργασίας (Ο.Ε.) του Ευρωπαϊκού Εστιακού Σημείου (European Regional Focal Point, ERFP) πραγματοποιήθηκε πριν από ένα μήνα (19 και 20 Μαΐου) στη Σαρδηνία σε μια στιγμή εξαιρετικά κρίσιμη για την Ελλάδα, αλλά και για άλλες Ευρωπαϊκές χώρες, ειδικότερα της Μεσογείου, οι οποίες  αντιμετωπίζουν παρατεταμένες επιζωοτίες που έχουν οδηγήσει   σε μαζικές απώλειες ζωικού κεφαλαίου.

Κείμενο: Χριστίνα Λίγδα [[email protected]] Διευθύντρια Ερευνών / Εθνικός Εκπρόσωπος ERFP/ ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ

 

Όπως ήταν αναμενόμενο, τα θέματα της διαχείρισης των επιδημιών, φυσικών καταστροφών και γενικότερα της ετοιμότητας σε καταστάσεις που απαιτούν άμεσες ενέργειες για την προστασία των ζωικών γενετικών πόρων ήταν στο επίκεντρο των συζητήσεων.  Η επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει τους κινδύνους που απειλούν τους μικρούς πληθυσμούς, καθώς και ότι η απώλεια ακόμη και ενός περιορισμένου αριθμού κοπαδιών μπορεί να οδηγήσει σε μη αναστρέψιμη γενετική διάβρωση και αυξημένο κίνδυνο εξαφάνισης. Στο πλαίσιο αυτό, τα συμπεράσματα από την ετήσια συνάντηση των Ομάδων Εργασίας του ERFP, είναι χρήσιμα και μπορούν να αποτελέσουν σημεία εκκίνησης για τον σχεδιασμό των αναγκαίων παρεμβάσεων σε θέματα οργάνωσης της διαχείρισης (διατήρηση και γενετική βελτίωση) των ζωικών γενετικών πόρων της χώρας.

Ως κοινή διαπίστωση όλων των ομάδων εργασίας τονίσθηκε ότι στο σύγχρονο παραγωγικό πλαίσιο, η προστασία των ζωικών γενετικών πόρων δεν μπορεί να περιορίζεται σε αποσπασματικές δράσεις διατήρησης, αλλά θα πρέπει όλες οι δράσεις (in situ / ex situ) να συνδέονται.

Επίσης θα πρέπει οπωσδήποτε  να διασφαλίζονται οι ακόλουθες προϋποθέσεις: αξιόπιστα δεδομένα των ζωικών πληθυσμών, γεωχωρική καταγραφή των εκτροφών, δείκτες κινδύνου των φυλών και λειτουργική σύνδεση με αναβαθμισμένα συστήματα επιδημιολογικής παρακολούθησης.

Σε ότι αφορά στην κρυοσυντήρηση, το υλικό θα πρέπει να έχει συλλεχθεί βάσει των ενδεδειγμένων σύγχρονων πρωτοκόλλων, να είναι επαρκές προκειμένου να υφίσταται η δυνατότητα ενίσχυσης του απωλεσθέντος γενετικού πλούτου και ακόμη περισσότερο ανασύστασης μιας φυλής και να υπάγεται  σε επίσημα αναγνωρισμένη Τράπεζα Ζωϊκού Γενετικού Υλικού.

 

Βασικά συμπεράσματα της συνάντησης εργασίας

Οι χώρες-μέλη του ERFP χρειάζονται (εφόσον δεν υφίστανται ήδη) ολοκληρωμένα συστήματα πρόληψης, έγκαιρης προειδοποίησης και ανασύστασης πληθυσμών, ώστε οι αυτόχθονες φυλές να προστατεύονται αποτελεσματικά από επιζωοτίες, φυσικές καταστροφές και άλλες κρίσεις.

Η αξιολόγηση κινδύνου πρέπει να βασίζεται σε ενιαίο πλαίσιο δημογραφικών, γεωγραφικών και γενετικών κριτηρίων, ώστε οι χώρες να αξιολογούν αξιόπιστα την κατάσταση των φυλών και να ιεραρχούν έγκαιρα παρεμβάσεις.

Η δυνατότητα καταχώρησης των χωρικών δεδομένων των φυλών (γεωεντοπισμός) στο Πληροφοριακό Σύστημα DAD-IS/EFABIS (FAO) και η διασύνδεσή του με το Πληροφοριακό Σύστημα για τις ασθένειες EMPRES-i (ενημερώνεται από WAHIS/WOAH) που επιτρέπει την παρακολούθηση των κρουσμάτων σε συνδυασμό με τις εκτρεφόμενες φυλές (και τα δεδομένα του πληθυσμού τους) αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για τον έγκαιρο εντοπισμό των πληθυσμών που διατρέχουν κινδύνους και τη λήψη των κατάλληλων μέτρων.

Η in situ διατήρηση παραμένει κρίσιμη, αλλά σε έκτακτες καταστάσεις, όπως επιζωοτίες, πυρκαγιές, πλημμύρες και άλλες κρίσεις χρειάζεται να συμπληρώνεται από αναπαραγωγικό / γενετικό υλικό που έχει συντηρηθεί ex situ.

Η ανάπτυξη εθνικής ex situ στρατηγικής με την οργάνωση Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού, τα κατάλληλα πρωτόκολλα συλλογής και τη δυνατότητα συστηματικής εφαρμογής μέτρων ανασύστασης πληθυσμών αποτελεί προτεραιότητα.

 Προτεραιότητες για την Ελλάδα

Α. Θεσμική οργάνωση

• Οργάνωση και Λειτουργία της Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού με σαφές νομικό πλαίσιο, το οποίο θα καθορίζει τη συνεισφορά και τα δικαιώματα των συμβαλλόμενων μερών, θα διασφαλίζει τον δημόσιο / κοινωνικό χαρακτήρα της και τη δυνατότητα να διαχειρίζεται τα θέματα ιδιοκτησίας και δικαιωμάτων πρόσβασης στο γενετικό υλικό, με διασφαλισμένη μακρόχρονη χρηματοδότηση ενταγμένη σε ένα Εθνικό Σχέδιο Δράσης.
• Εθνική Συμβουλευτική Επιτροπή για τη Διαχείριση των Ζωικών Γενετικών Πόρων και ανάπτυξη Εθνικού Σχεδίου Δράσης στη βάση του Παγκόσμιου Σχεδίου Δράσης (FAO) και της Στρατηγικής για τους Ζωικούς Γενετικούς Πόρους στην Ευρώπη (ERFP).
• Στήριξη των Ενώσεων των Εκτροφέων με το απαραίτητο θεσμικό πλαίσιο, στελέχωση και σύγχρονα τεχνικά εργαλεία, για την αποτελεσματική επίτευξη του ρόλου τους.
• Ενίσχυση της δικτύωσης και επικοινωνίας μεταξύ των υπηρεσιών και φορέων (Δημόσια Διοίκηση – Ενώσεις εκτροφέων – Ερευνητικά Ινστιτούτα).

Β. Δεδομένα και έγκαιρη προειδοποίηση

• Γεωχωρική καταγραφή των εκτροφών αυτόχθονων φυλών και τακτική επικαιροποίηση πληθυσμιακών δεδομένων.
• Ανάπτυξη δεικτών για την κατάσταση κινδύνου των φυλών με βάση κύριους δείκτες (δημογραφικά και γενετικά δεδομένα, γεωγραφική κατανομή) και συμπληρωματικούς δείκτες (οικονομική βιωσιμότητα της φυλής, επίπεδο οργάνωσης, κοινωνικό πλαίσιο, πολιτιστική αξία).
• Πίνακας (dashboard) κινδύνου σε επίπεδο χώρας που θα συνδυάζει δείκτες κινδύνου των φυλών, τοποθεσίες εκτροφών και κρούσματα επιζωοτιών, σε Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών.

Γ. Διπλή προστασία in situ και ex situ

• Πρόβλεψη ex situ δράσεων στα προγράμματα διατήρησης των Ενώσεων Εκτροφέων, στο πλαίσιο λειτουργίας της Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού.
• Εκτροφές ex situ in vivo διατήρησης, ενταγμένες στο εθνικό σχέδιο δράσης με δημόσια επίβλεψη και σταθερή χρηματοδότηση.
• Ανάπτυξη πρωτοκόλλων συλλογής, αποθήκευσης και ανασύστασης γενετικού υλικού για τις περισσότερο απειλούμενες φυλές.

 

Αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων

Το πρακτικά διαθέσιμο διάστημα αντίδρασης σε κάθε έκτακτη κατάσταση, είτε πρόκειται για επιζωοτία, είτε κάποια φυσική καταστροφή είναι εξαιρετικά μικρό. Τα υποχρεωτικά ή οποιαδήποτε μέτρα πρέπει να ληφθούν άμεσα. Δεν υπάρχει χρόνος για την ανάπτυξη σχεδίου από το μηδέν, τη στιγμή που ξεσπά μια κρίση.

Συνεπώς, το σχέδιο και οι προϋποθέσεις για την εφαρμογή του θα πρέπει να προϋπάρχουν:

• Δεδομένα πληθυσμού των φυλών, γεωγραφικός εντοπισμός των εκτροφών.
• Ενεργή (επαρκές γενετικό υλικό, σχέδιο ανασύστασης πληθυσμών, κατάλληλος εξοπλισμός και προσωπικό) Τράπεζα Ζωικού Γενετικού Υλικού.
• Δυνατότητα άμεσης ενεργοποίησης επείγουσας χρηματοδότησης.
• Συνεργασία των αρμόδιων Διευθύνσεων για την προστασία της Υγείας των Ζώων και των αρμόδιων Διευθύνσεων για τους Ζωικούς Γενετικούς Πόρους.

Διάσταση στο σύνολο της αλυσίδας αξίας της κτηνοτροφίας

Οι κρίσεις στους ζωικούς πληθυσμούς δεν αποτελούν μόνο ζήτημα βιοποικιλότητας, επηρεάζουν άμεσα τη ροή ζώων για παραγωγή ζωικών προϊόντων, τη βιωσιμότητα των τυροκομείων και των σφαγείων, το κόστος για τους λοιπούς μεταποιητές και εμπόρους καθώς και την ανθεκτικότητα των τοπικών οικονομιών.

Για τον λόγο αυτό, η προστασία των αυτόχθονων φυλών πρέπει να αντιμετωπιστεί ως οικονομική και παραγωγική πολιτική: χρειάζονται σχέδια συνέχειας λειτουργίας για τα τυροκομεία, τα σφαγεία, πρόσβαση της αλυσίδας αξίας σε δεδομένα έγκαιρης προειδοποίησης και κίνητρα συνεργασίας με εκτροφές απειλούμενων φυλών.

 Συνοψίζοντας

Οι τοπικές φυλές της χώρας πρέπει να στηριχθούν ουσιαστικά. Αν χαθούν, δεν επιστρέφουν, και μαζί τους χάνονται εισοδήματα, ολόκληροι παραγωγικοί κλάδοι και τοπικές οικονομίες.

Η προστασία των γενετικών πόρων είναι μέτρο οικονομικής ανθεκτικότητας, όχι μόνο μέτρο για την προστασία του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Είναι επείγουσα ανάγκη να αξιοποιηθεί η συγκυρία σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των κτηνιατρικών υπηρεσιών και των αρμόδιων υπηρεσιών για τους ζωικούς γενετικούς πόρους και διαμόρφωση κοινής αντίληψης και κατάλληλων πολιτικών για την προστασία των γενετικών πόρων με ταυτόχρονη διασφάλιση της υγείας των ζώων, καθώς και της προστασίας του περιβάλλοντος.

Στο πλαίσιο των παραπάνω, με πρωτοβουλία των ERFP, EURC-EAB (Κέντρο Αναφοράς της Ε.Ε. για τις απειλούμενες φυλές) και Animal Task Force προγραμματίζεται η διοργάνωση ενός webinar τον Οκτώβριο με στόχο την ανάδειξη των ειδικών ζητημάτων των ζωικών γενετικών πόρων στις στρατηγικές αντιμετώπισης έκτακτων καταστάσεων.