Ο σπουδαίος λαογράφος, γλωσσολόγος και καθηγητής του ΑΠΘ Νίκος Κατσάνης (1933- 2018) δεν πρόλαβε να δει τυπωμένο το έργο του για την κτηνοτροφία και την ντοπιολαλιά της Σαμοθράκης, το νησί που αγάπησε όσο κανένα άλλο στη ζωή του και για το οποίο έχει γράψει άλλο ένα βιβλίο, το βραβευμένο από την Ακαδημία Αθηνών «Το γλωσσικό ιδίωμα της Σαμοθράκης. Ιστορική εισαγωγή, γλωσσικό ιδίωμα, ανθρωπωνύμια, τοπωνύμια, φυτωνύμια, ζωωνύμια» (Θεσσαλονίκη 1996, Έκδοση- Δήμος Σαμοθράκης).
Σύμφωνα με τον Ν. Κατσάνη, κεντρικό σημείο αναφοράς της ιστορικής, οικονομικής και κοινωνικής διαδρομής της Σαμοθράκης ήταν μέχρι και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η αιγοπροβατοτροφία. «Η έλλειψη ναυτικής παράδοσης και μετανάστευσης, κατά τα παλαιότερα χρόνια, ανέδειξε την εκτροφή ζώων ως κύρια δραστηριότητα, γύρω από την οποία υφαινόταν η κοινωνική ζωή του νησιού, η διαμόρφωση αξιών και νοοτροπιών, η διασκέδαση και ο πλούτος» αναφέρει στην εισαγωγή του παρόντος έργου, το οποίο αποτελεί μια λαογραφική καταγραφή της ζωής των ‘κεχαγιάδων’, των κτηνοτρόφων της Σαμοθράκης.
Στο πλαίσιο της μελέτης του καθηγητή Γλωσσολογίας του ΑΠΘ, παρουσιάζεται η κτηνοτροφία στο νησί από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. Σε πρώτη φάση αναλύονται η γεωλογική ιδιομορφία του νησιού (που διαθέτει το υψηλότερο βουνό σε νησί εκτός Κρήτης και Εύβοιας), η διάρθρωση και η αξιοποίηση των βοσκοτόπων καθώς και η ίδια η κτηνοτροφική εκμετάλλευση (‘μαντιργιά’: ανοιχτό μαντρί και ‘στιγάδια’: σκεπαστό μαντρί).
Ο συγγραφέας τονίζει ότι τα παλαιότερα χρόνια όλα τα ζώα του νησιού και κυρίως οι αίγες ζούσαν χειμώνα – καλοκαίρι στο βουνό, ελάχιστα κατέβαιναν στα ‘χαμλώματα’ και μόνο όσοι κτηνοτρόφοι είχαν ζώα για άρμεγμα (‘αρμιγάδια’: τα αρμεγόμενα) ήταν αναγκασμένοι να δημιουργούν μόνιμες κατασκευές.
Οι κτηνοτρόφοι & τα ζώα τους
Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στους δύο μεγάλους πρωταγωνιστές της Σαμοθρακιώτικης κτηνοτροφίας, τους σκληροτράχηλους κτηνοτρόφους και τα πολύ ιδιαίτερα ζώα που εκτρέφουν. Τα σφυρίγματα των κτηνοτρόφων, η τέχνη της τυροκομίας και οι ονομασίες των ζώων είναι μερικά μόνο από τα υπέροχα κεφάλαια του βιβλίου.
Η ανάλυση αυτών των δύο κύριων παραγόντων από διάφορες πλευρές και το γεγονός ότι σε κάθε ανάλυσή του ο συγγραφέας φροντίζει να χρησιμοποιεί λέξεις από τη σπάνια ντοπιολαλιά της Σαμοθράκης, κάνουν το ανάγνωσμα ιδιαίτερο.
Ο αναγνώστης δε μυείται μόνο στην πλούσια κτηνοτροφική παράδοση της Σαμοθράκης, αλλά γνωρίζει και τον απίστευτο γλωσσικό πλούτο του νησιού. Ολόκληροι διάλογοι στη διάλεκτο του νησιού αλλά και στίχοι τραγουδιών καταγράφονται στο βιβλίο, ενώ στις τελευταίες σελίδες παρουσιάζεται ένα πλούσιο ‘Ποιμενικό Λεξιλόγιο’ -ο συγγραφέας υπήρξε ένας από τους κορυφαίους στη μελέτη της νεοελληνικής διαλεκτολογίας και των ρωμανικών γλωσσών.
Την έκδοση πραγματοποίησε ο Δήμος Σαμοθράκης.
«Ποιμενικά Σαμοθράκης»
Νικόλαος Αθ. Κατσάνης
Έκδοση: Δήμος Σαμοθράκης, 2024
Σελ. 118