Το Dairy News ταξίδεψε στην Κύθνο κι είχε τη ευκαιρία να συνομιλήσει με τοπικούς παράγοντες κι επαγγελματίες του πρωτογενούς τομέα και της μεταποίησης, καταγράφοντας όχι μόνο τις παραγωγικές ‘αρετές’ του νησιού που αξίζει να γνωρίζουμε – εξαιρετικά κρέατα, τυριά και μέλι- αλλά και τα πολλά προβλήματα που βιώνουν οι επαγγελματίες, οι κτηνοτρόφοι και οι τυροκόμοι ιδιαίτερα.
Αποστολή: Θανάσης Αντωνίου. Φωτογραφίες: Θ.Α
Τόσο κοντά στο λιμάνι του Πειραιά και την πρωτεύουσα της Ελλάδας αλλά τόσο μακριά από τα κέντρα λήψης αποφάσεων που θα μπορούσαν να τη διευκολύνουν στην τραχιά καθημερινότητά της, η Κύθνος βιώνει τη μοναξιά και την εγκατάλειψη που βιώνουν αρκετά Κυκλαδονήσια.
Μπορεί τα τελευταία 10-15 χρόνια να έχει εξελιχθεί σε σπουδαίο τουριστικό προορισμό με διεθνείς αναφορές στην ομορφιά της, στην πραγματικότητα όμως το νησί με την πλούσια μεταλλευτική παράδοση, έχει εγκαταλειφθεί από την κεντρική εξουσία ενώ και οι ίδιοι οι κάτοικοί του αναγνωρίζουν τα όρια των δυνατοτήτων τους σε έναν τόπο όπου κανείς δεν μπορεί πια να ζήσει χωρίς τον τουρισμό.
Το ταξίδι του Dairy News στην Κύθνο πραγματοποιήθηκε προκειμένου να παρακολουθήσουμε το τριήμερο των εκδηλώσεων για τις τυροκομικές παραδόσεις της Κύθνου και των Κυκλάδων, εκδηλώσεις που διοργάνωσε ο Δήμος Κύθνου με την υποστήριξη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού.
Ξεχασμένη από το κράτος
Νησί με πλούσια πρωτογενή παραγωγή γεωργική και κτηνοτροφική, τόπος με ξεχωριστά και σε κάποιες περιπτώσεις διάσημα κατά το παρελθόν αγροδιατροφικά προϊόντα, η Κύθνος ζει σήμερα την ολοκληρωτική εγκατάλειψη της υπαίθρου, παλεύει με την κλιματική αλλαγή που την έχει καταστήσει κι αυτήν άνυδρη αλλά αυτά δεν είναι τίποτα μπροστά στην διοικητική εγκατάλειψη από το ελληνικό κράτος.
Εξαιρετικά κακή σύνδεση με την πρωτεύουσα για σχεδόν εννέα μήνες τον χρόνο, απαξίωση τοπικών πλουτοπαραγωγικών πηγών που θα μπορούσαν να προσφέρουν εισόδημα στους κατοίκους της όπως τα θερμά ύδατα που αναβλύζουν από τα έγκατα της γης, απουσία υποδομών που θα κρατούσαν τους νέους στον τόπο τους, συχνά προβλήματα υδροδότησης είναι μερικά από αυτά που καταγράψαμε στο πρόσφατο ταξίδι μας στο έρημο αυτή την εποχή νησί.
Αξίζει να σημειώσουμε ότι σύμφωνα με όσα καταγγέλλονται από κατοίκους, η Κύθνος για πρώτη φορά εδώ και έναν αιώνα, δεν έχει πλοίο προς και από τον Πειραιά. Οι κάτοικοι χωρίς πρόσβαση σε ιατρικές υπηρεσίες και με αυξημένο κόστος μετακίνησης μέσω Λαυρίου, βρίσκονται σε απόγνωση ενώ η κοινωνία των πολιτών και η τοπική αυτοδιοίκηση ζητάει επιτακτικά από το Υπουργείο Ναυτιλίας και τις ακτοπλοϊκές εταιρείες να επαναφέρουν άμεσα τη γραμμή Πειραιάς – Κύθνος και να στηρίξουν τη ‘νησιωτικότητα’, όπως προβλέπει άλλωστε το ελληνικό Σύνταγμα και το Ευρωπαϊκό δίκαιο.
Στάλα… νερό
Σύμφωνα με ενημέρωση που είχαμε από τον Δήμο, στην Κύθνο έχει έχει ανακύψει επιτακτική ανάγκη για την άμεση μεταφορά νερού προς τις δημοτικές δεξαμενές, λόγω της εξαιρετικά έντονης λειψυδρίας που παρατηρήθηκε κατά την περυσινή θερινή περίοδο.
«Για πρώτη φορά καταγράφηκαν εκτεταμένα φαινόμενα διακοπής υδροδότησης σε οικισμούς και περιοχές του νησιού, τόσο κατά τις νυχτερινές ώρες όσο και εντός της ημέρας. Η κατάσταση αυτή προκάλεσε σημαντικά παράπονα, ιδίως από επισκέπτες του νησιού, παρά τις προσπάθειες του Δήμου να ανταποκριθεί μέσω της υλοποίησης έργων νέων γεωτρήσεων. Εντούτοις, μία εκ των νέων γεωτρήσεων παρουσίασε πλήρη εξάντληση, χωρίς δυνατότητα άντλησης υδάτων, ενώ ο υπόγειος υδροφόρος ορίζοντας του νησιού ήταν τη φετινή χρονιά ιδιαίτερα περιορισμένος, με αποτέλεσμα την έλλειψη παροχής ακόμη και από υφιστάμενες πηγές» αναφέρεται σε σχετική ανακοίνωση από τη δημαρχία.
Αντίστοιχο πρόβλημα υπάρχει και με τους κτηνοτρόφους του νησιού οι οποίοι δυσκολεύονται να ποτίσουν τα ζώα τους και προσπαθούν κυρίως μέσω ιδιωτικών γεωτρήσεων να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα. Οι ίδιοι διαμαρτύρονται, και δικαιολογημένα για το απαράδεκτο φαινόμενο με τις πισίνες που χρησιμοποιούνται σε ιδιωτικές κατοικίες και ξενοδοχειακές μονάδες.
Θα πρέπει να επισημάνουμε πάντως οτι η φετινή χειμερινή περίοδος αλλά και η άνοιξη του 2026 είχε περισσότερες βροχές από όσες ανέμεναν οι κάτοικοι με αποτέλεσμα μια μικρή βελτίωση της υδρολογικής κατάστασης στο νησί.
Εγκαταλείπουν και οι νέοι
Παρ’ όλα αυτά η Κύθνος παραμένει ακόμα ένας ευλογημένος τόπος όπου η παραμικρή βροχή μπορεί να αλλάξει σε μια νύχτα το τοπίο της μετατρέποντας το άνυδρο έδαφός της σε μια σχετικά ικανοποιητική βοσκή για τα χιλιάδες ζώα που εκτρέφουν οι κτηνοτρόφοι της.
Η Κύθνος παραμένει ένα νησί εξαίρετων τυροκόμων, ερασιτεχνών στη συντριπτική πλειοψηφία τους οι οποίοι μεταφέρουν από γενιά σε γενιά μια μοναδική τυροκομική παράδοση η οποία έχει γίνει ήδη αντικείμενο λαογραφικής και ιστορικής έρευνας.
Στην Κύθνο υπάρχει ένα σύγχρονο αδειοδοτημένο τυροκομείο το οποίο λειτουργεί μια κτηνοτροφική οικογένεια- είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε με την Γαρυφαλλιά Μάνεση. Στην Κύθνο υπάρχει μια μικρή σε αριθμό αλλά πολύ δραστήρια ομάδα μελισσοκόμων οι οποίοι παράγουν εξαιρετικό μέλι- το θυμαρίσιο του νησιού θεωρείται από τα καλύτερα στον κόσμο.
Στην Κύθνο υπάρχει επίσης μια νέα δημοτική αρχή η οποία προσπαθεί να εκμεταλλευτεί τις δυνατότητες των χρηματοδοτικών εργαλείων που προσφέρονται τα τελευταίο διάστημα.
Ο δήμαρχος Σταμάτης Γαρδέρης, θεωρεί ότι η αναπόφευκτη έτσι όπως εξελίσσονται τα πράγματα τουριστική ανάπτυξη του νησιού και το αυξημένο επενδυτικό ενδιαφέρον για νέες κλίνες οδηγεί σε περεταίρω συρρίκνωση της αγροτικής παραγωγής.
«Η πυκνή δόμηση σε ορισμένα σημεία του νησιού δημιουργεί προστριβές ανάμεσα στους κτηνοτρόφους και τους ιδιοκτήτες κατοικιών, ενώ η πρακτική της παστούρας επιφέρει δυσβάσταχτα πρόστιμα για τους κτηνοτρόφους. Οι παλαιότερες γενιές παραγωγών εγκαταλείπουν το επάγγελμα ενώ οι νεότερες προτιμούν να ασχοληθούν με τον τουρισμό και την εστίαση. Οι λιγοστοί που ασχολούνται ακόμα θεωρούνται, δυστυχώς, γραφικοί» μας λέει.
Ο Δημήτρης Τούντας, δεύτερη γενιά εστιάτορας και ιδιοκτήτης του εστιατορίου «Μεσσαριά», στην Χώρα της Κύθνου (Μεσσαριά) το οποίο λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, προσπαθεί να στηρίξει την τοπική παραγωγή, ειδικά την τυροκομία της Κύθνου.
«Προσπαθώ να αγοράζω όσα περισσότερα πράγματα μπορώ από το νησί. Όσο περισσότερα κρέατα και τυροκομικά έχω τη δυνατότητα να αγοράσω. Παλιότερα βρίσκαμε και κάποια λαχανικά εδώ, σε συγκεκριμένους μήνες του χρόνου, τώρα έχουν χαθεί κι αυτά καθώς δεν ασχολείται κανείς με τα κηπευτικά» επισημαίνει.
Πρωτογενής τομέας στην Κύθνο
Σύμφωνα με τη Γενική Διεύθυνση Περιφερειακής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, το 2020 στην Κύθνο υπήρχαν 206 αγροτικές εκμεταλλεύσεις και εκτρέφονταν συνολικά 10.250 αιγοπρόβατα.
Περισσότερο από το 70% της συνολικής έκτασης του νησιού έχει γεωργική χρήση ενώ οι βοσκότοποι είναι ιδιωτικοί και υπερβαίνουν τα 50.000 στρέμματα. Στην Κύθνο οι καλλιέργειες και οι αγραναπαύσεις κάλυπταν περίπου 20.000 στρέμματα και η μέση έκταση αγροτεμαχίου στο νησί ήταν 34 στρέμματα.
Σύμφωνα με τον Γεώργιο Μπουρίτη, κοινωνιολόγο και υπάλληλο του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, ο οποίος έχει συμμετάσχει στο συλλογικό έργο «Διατροφική πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας – Η τυροκομία και το τυρί», η γεωργοκτηνοτροφική παραγωγή του νησιού οργανώθηκε εδώ και εκατοντάδες χρόνια στο πλαίσιο της μικρής γεωργικής εκμετάλλευσης- νοικοκυριού.
Η διατροφή των εκτρεφόμενων ζώων στηρίζεται μέχρι και σήμερα στη βόσκησή τους σε ιδιόκτητα ή ενοικιασμένα, ιδιωτικά κι αυτά, αγροτεμάχια. Η κτηνοτροφία της Κύθνου, αναφέρει ο Γεώργιος Μπουρίτης, αναπτύχθηκε σε αυτά τα αγροτεμάχια μέσα στα οποία υπάρχουν τα ‘μαντρόκελλα’, μικρά κτίσματα χτισμένα με ξερολιθιές που αποτελούντα από το ‘κελλί’ (μικρή αγροικία για την τυροκόμηση) και τις ‘μάντρες’ οι οποίες δεν κάτι άλλο από σταβλικές εγκαταστάσεις.
Αναλύοντας τις ιστορικές μεθόδους καλλιέργειας και εκτροφής ο Γ. Μπουρίτης γράφει: «Για την οικονομία του χώρου και την ορθολογική διαχείριση των χορτονομών, οι αγρότες της Κύθνου εφάρμοσαν ένα προαιώνιο παραδοσιακό σύστημα αμειψισποράς, προσαρμοσμένο στα εδαφικά και ιδιοκτησιακά δεδομένα του νησιού. Διαχωρίζοντας τα κτήματά τους σε ‘πάνω γκαιριά’ και ‘κάτω γκαιριά’, αποκαλούσαν ‘εγκαιριά’ το έτος της σποράς του αγρού, ενώ το έτος της αγρανάπευσης το αποκαλούσαν ‘παραγκαιριά’. Τη μια χρονιά καλλιεργούσαν τα χωράφια της εγκαιριάς με κριθάρι και όσπρια ενώ έβασαν τα κοπάδια να βοσκήσουν τη ζωή (τις καλαμιές των σιτηρών) στα χωράφια της παραγκαιριάς. Βοσκή, ιδιοπαραγόμενες ζωοτροφές και εισαγόμενες από την ηπειρωτική Ελλάδα ζωοτροφές αποτελούν το σιτηρέσιο των ζώων στην Κύθνο».
Τυροκομία στην Κύθνο
Σύμφωνα με εκτιμήσεις κτηνοτρόφων, καθώς πιστοποιημένα επίσημα στοιχεία δεν υπάρχουν, στο νησί εκτρέφονται πολύ λιγότερα από 10.000 αιγοπρόβατα, κάποιοι κτηνοτρόφοι τα υπολογίζουν σε περίπου 5.000, ενώ άλλες εκτιμήσεις τα ανεβάζουν σε περίπου 10.000.
Το ζωικό κεφάλαιο του νησιού, το οποό κάποτε ξεπερνούσε τα 20.000 ζώα μειώνεται συνεχώς. Η παραγωγή γάλακτος ακολουθεί κι αυτή την ίδια πορεία, προς το παρόν όμως υπάρχει σχετική επάρκεια γάλακτος για τους ερασιτέχνες τυροκόμους και το ένα και μόνο αδειοδοτημένο τυροκομείο του νησιού.
Στο παρελθόν η παραγωγή γάλακτος στο νησί ήταν μεγάλη, σε σημείο μάλιστα που αθηναϊκή γαλακτοβιομηχανία η οποία έπαιρνε γάλα από την Κύθνο για τις ανάγκες της. Σήμερα η Κύθνος δεν προσελκύει το ενδιαφέρον γαλακτοβιομηχανιών εκτός νησιού και δύο λόγους: α) διότι οι ποσότητες συνήθως δεν επαρκούν ούτε για το ίδιο το νησί και β) διότι οι Θερμιώτες παραγωγοί δεν έχουν ‘συνηθίσει’ να δίνουν το γάλα τους εκτός νησιού τις τελευταίες δεκαετίες.
Η παραγωγή τυριού στην Κύθνου είναι, για τα σύγχρονα δεδομένα, αξιόλογη. Όπως υποστηρίζει ο ο Γ. Μπουρίτης, «Από την κλασική αρχαιότητα έως και τους ρωμαϊκούς χρόνους γίνεται αναφορά στη εξαιρετική ποιότητα του ‘κύθνιου τυρού’ ώστε και το τυρί της Κέας, το οποίο παρασκευαζόταν με τον ίδιο τρόπο, ονομαζόταν ‘κύθνιος τυρός’».
Στο νησί παράγονται πολλά είδη τυριού, ορισμένα μάλιστα όπως ‘το τυρί της μπουρνιάς’ κουβαλάνε σημαντική ιστορία πίσω τους, τα δύο σημαντικότερα όμως είναι το ‘Θερμιώτικο’ και η ‘κοπανιστή’. Το Θερμιώτικο τυρί είναι ένα λευκό μαλακό τυρί, με υπόξινη γεύση, διατηρημένο με αλάτι μέσα σε πήλινα δοχεία.
Η κοπανιστή είναι λευκό τυρί που παράγεται από το ζύμωμα του θερμιώτικου τυριού όταν είναι ανάλατο ή λίγο αλατισμένο κι έχει αρχίσει να γλιτσιάζει.
Κρέας από την Κύθνο! Κι όμως υπάρχει
Το νησί εκτός από γάλα και τυριά, παράγει επίσης και κρέας με το τελευταίο να αποτελεί ένα μικρό εισόδημα για όσους επιμένουν ακόμα στην κτηνοτροφία. Τη φετινή χρονιά η τιμή παραγωγού για το ‘ζώο βάρος’ κυμάνθηκε στα 4, 10 ευρώ/κιλό τα κατσίκια και 4,50 ευρώ/κιλό τα αρνιά.
Η τιμή αυτή, απρόσμενα χαμηλή για τα δεδομένα της εποχής είναι αποτέλεσμα της αδυναμίας των παραγωγών να διαπραγματευτούν με καλύτερους όρους με τους εμπόρους, κυρίως από την Πελοπόννησο οι οποίοι κλείνουν τις παραγγελίες κρεάτων μέσω τοπικών συνεταιρισμών- υπάρχουν δύο στο νησί.
«Οι συνεταιρισμοί δεν μπορούν να κάνουν πολλά. Εξυπηρετούν όσο μπορούν. Φέρνουν ζωοτροφές, κλείνουν συμφωνίες για την πώληση των ζώων μας με εμπόρους. Έτσι τους βρήκαμε, έτσι συνεχίζουμε» μας λέει ο με μια δόση απογοήτευσης ο κτηνοτρόφος Κωνσταντίνος Κανελλόπουλος.
Βιβλιογραφία
Μπουρίτης, Γεώργιος: «Από τον Κύθνιο Τυρό στο τυρί Κύθνου- Θερμιώτικο τυρί. Μια παράδοση 2.500 χρόνων» στο συλλογικό έργο «Διατροφική πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας – Η τυροκομία και το τυρί», Υπουργείο Πολιτισμού, Αθήνα 2024