«Οι αγρότες είναι δρώντα υποκείμενα της ιστορίας και συμμετέχουν στην διαμόρφωση της νεωτερικότητας» όπως υποστηρίζει ο ιστορικός Δημήτρης Παναγιωτόπουλος, ο οποίος διδάσκει Ιστορία του Αγροτικού Κόσμου και Ιστορία της Γεωπονικής Επιστήμης στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Στο παρόν βιβλίο, ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει, με τον ρυθμό ενός… ντοκιμαντέρ, την πορεία των Ελλήνων αγροτών από την εποχή που προηγήθηκε της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 μέχρι και την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών.
Οι αγρότες υπήρξαν η κινητήρια δύναμη και η υλική παραγωγική βάση ανάπτυξης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά τον 18ο αιώνα, αλλά η κατάστασή τους ήταν άθλια: υψηλή φορολογία εξόντωνε την ελληνική ύπαιθρο, η ανυπαρξία ιδιοκτησίας μετέτρεπε τους αγρότες σε υποχείρια των Οθωμανών, οι οποίοι διέθεταν έναν εξουσιαστικό μηχανισμό απόσπασης από τους αγρότες του πλεονάσματος της δουλειάς τους, καταδικάζοντάς τους σε διαρκή αγώνα για επιβίωση.
Τάξη ανεξάρτητων καλλιεργητών εθνικών γαιών
Η Ελληνική Επανάσταση δημιούργησε μια τάξη ανεξάρτητων καλλιεργητών εθνικών γαιών, που μόλις είχαν απελευθερωθεί και διανέμονταν καθόλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα όσο το ελληνικό κράτος μεγάλωνε. Από τον Καποδίστρια ως την Αντιβασιλεία κι από τον Όθωνα μέχρι τον Κουμουνδούρο και τον Τρικούπη, η αγροτιά θα διανύσει δύσκολη πορεία προσαρμογής στις νέες συνθήκες για να φτάσουμε στον 20ο αιώνα, όπου ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και η Μικρασιατική Καταστροφή αλλάζουν και πάλι το ‘πρόσωπο’ του Έλληνα αγρότη.
Στο πλαίσιο της εξαιρετικά διεισδυτικής ανάλυσης και του μεστού συγγραφικού λόγου του, ο Δ. Παναγιωτόπουλος ξεδιπλώνει με σαφήνεια και τεκμηριωμένα τις αλλεπάλληλες φάσεις εξέλιξης του ελληνικού αγροτικού κόσμου και της δύσκολης προσαρμογής του στα δεδομένα του νεοελληνικού κράτους, που προκύπτει τελικά κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, αξιοποιώντας ιστορικές και οικονομικές πηγές, χωρίς να κουράζει, με πληθώρα αριθμητικών δεδομένων.
Επιβίωση στην μεταπολεμική Ελλάδα
Η ανάπτυξη της γεωπονικής επιστήμης κι εκπαίδευσης, το πέρασμα από τις εθνικές γαίες στα τσιφλίκια, η μηχανολογική αναβάθμιση του αγροτικού κλάδου στις αρχές του 20ου αιώνα είναι μερικές από τις θεματικές του βιβλίου, όπως, επίσης, η ανάλυση του ‘σταφιδικού ζητήματος’ και η μετανάστευση που αυτό προκάλεσε στο γύρισμα προς τον 20ο αιώνα.
Αλλά και η συνέχεια είναι συναρπαστική: ο συγγραφέας θα παρουσιάσει αναλυτικά την αναγκαστική απαλλοτρίωση των τσιφλικιών στα μέσα της δεκαετίας του 1920 σε συνδυασμό με προσπάθεια του ελληνικού κράτους για την ανακούφιση του προσφυγικού κύματος που προκάλεσε η Μικρασιατική Καταστροφή, ενώ ιδιαίτερα κεφάλαια θα αφιερώσει στην ριζοσπαστικοποίηση της αγροτικής τάξης με τη δημιουργία αγροτικών οργανώσεων και κόμματων, την προσπάθεια εκφασισμού τους από τον Μεταξά, τη συμμετοχή τους στον Πόλεμο και τον Εμφύλιο και, φυσικά, τη μάχη τους για επιβίωση στην μεταπολεμική Ελλάδα που προσπαθεί να εκβιομηχανιστεί.
Εξαιρετικής πυκνότητας έργο, το βιβλίο του Δ. Παναγιωτόπουλου διαβάζεται ως μια μικρή ιστορία του ελληνικού έθνους από την Επανάσταση μέχρι τις μέρες μας, με τους αγρότες, στην περίπτωσή μας, να βρίσκονται σε πρώτο πλάνο -σπάνια περίπτωση…
«Οι αγρότες στην ελληνική ιστορία»
Από την Επανάσταση στην παγκοσμιοποίηση
Δημήτρης Γ. Παναγιωτόπουλος
Εκδόσεις Πατάκη, 2022
σελ. 448
ISBN: 978-960-16-9842-7
Τιμή: 22 €